Monthly Archives: ઓક્ટોબર 2014

यह भानुका/ की हिम्मत – ‘आता’

 સંકલન – શ્રીમતિ પૂર્વી મલકાન

( આતાના લખેલા લેખો પરથી સંકલન)

કેશોદ જિલ્લો, જુનાગઢ . 

       આજે બીજી ઓગસ્ટના દિવસે મારી પ્રેમાળ પત્ની ભાનુમતી સ્વર્ગે સિધાવી. તેના મધુરાં રમુજી સ્મરણો  હું યાદ કરું છું અને આપને  વાંચવા આપું છું .
એક દિવસ મારા કાકા અમારા એક જ્ઞાતિ બંધુને ઘરે રાત રોકાયા, તે દરમ્યાનમાં તેની કામઢી અને પ્રેમાળ દીકરી ભાનુમતીને જોઈ  મારા કાકાને વિચાર આવ્યો કે આ છોકરીનું મારા ભત્રીજા હેમત (તમારો આતો ) સાથે સગપણ થાય તો મારા ભાભી (મારી મા) રાજીની રેડ થઇ જશે ને મનેય ખુબ યશ મળશે. આમ વિચારી મારા કાકાએ  ઘરધણી  જાદવજી પુરુષોત્તમભાઈ વ્યાસને વાત કરી કે  જો આ છોકરીનો વેવિશાળ કરવું હોય તો  આપને અનુરૂપ મારો એક ભત્રીજો  યોગ્ય છે. મારા કાકાની વાત સાંભળીને જાદવજીભાઈ વ્યાસે કહ્યું કે હું આપને વિચારીને કહીશ.

      મારા ગામ દેશીંગામાં રહેતા સુથાર લાલજી લખમણનું સાસરું કેશોદમાં હતું.  આ લાલજીભાઈની વાત મેં આતાવાણીમાં “ગોમતી માનો  લાલો  ગાંડો થયો“ એ શીર્ષક  નીચે લખી છે. લાલાભાઈના સસરાને અને આ જાદવજીભાઈ વ્યાસને બહુ ગાઢ સબંધ  હતાં. એક વખત લાલાભાઈની સાસુ એક દિવસ ઓચિંતા મારા ઘરે દેશીંગા આવ્યાં ત્યારે સાથે સાથે  મારી ભવિષ્યની ઘરવાળી અને તેની નાની બેન પણ આવ્યાં, કેમકે તેમણે ઘર અને વરનું   નિરિક્ષણ કરવાનું હતું. આ વખતે હું ત્રણેક શેર જેટલું બકરીનું દૂધ લાવેલો તે ગડગડાટ  પી ગયો. આ દૃશ્ય  છોકરીઑ એ  જોયું  એ જોઈ એમને બહુ અચંબો થ્યો. પછી તો ધામેધૂમે  મારા લગ્ન ભાનુમતી સાથે થયાં, ને તે સાથે હેમતભાઈ લાડીને લઈને  ઘેર આવ્યાં.  કેશોદમાં જન્મેલી છોકરી દેશીંગા ગાયો ભેંસો રાખતા સાસરીયામાં આવી. આવીને તેણે મારી મા પાસેથી ફટફટ કામ શીખવા માંડ્યુ. મારી મા એ સીમમાં પશુ માટે ઘાસ લેવા જવું પડે તેથી પશુઓ કેવું ઘાસ ખાઈ શકે એ ઓળખતા શીખવ્યું. ગાયો ભેંસોને દોહતા શીખવ્યું, ને મારા મિત્ર પરબતભાઈની વહુ રાણીબેને કાંપો વાળતાં શીખવ્યું. આમ ભાનુમતી અમારા ઘરની રીતે ઢળવા લાગ્યાં.

          વખત જતાં હું પોલીસ ખાતામાં દાખલ થયો. અમે એલીસબ્રીજ પોલીસ લાઈનમાં  રહેવા લાગ્યાં. ભાનુમતીને થોડીક માથાભારે કહી શકાય. કારણ કે સવારે ને સાંજે બે કલાક  પાણી આવે  ત્યારે નળ ઉપર  કબજો કરી લ્યે  ને પોતાના ઘરનું એકેએક વાસણ ભરાય  પછી જ નળનો કબજો છોડે. ભાગલા વખતે  સિંધમાંથી  સિંધી હિંદુ આવ્યા. સિંધમાં એ જે સરકારી નોકરી કરતા હતા  એજ નોકરી અહી એને આપવામાં આવેલી. એ રીતે એક દલપતરામ કરીને માણસ પોલીસ જમાદાર તરીકે નોકરી કરતો હતો . દલપતરામ આગળ એની પત્નીએ  ફરિયાદ કરી કે “ભાનુ નલ કે જો કબજો લે તો ઘડીક મે નથી છડે” એક વખત ખીજાયેલા દલપતરામે  ભાનુમતીની એ ડોલ નળથી ઉપાડીને દુર ફેંકી દઈને  પોતાની ડોલ નળ નીચે મૂકી દીધી. આપને એમ થયું હશે કે આ પ્રસંગ બન્યા પછી ભાનુબેન પોતાની ડોલ લઈને રોતાં રોતાં ઘર ભેગાં થઇ  ગયાં  હશે , પણ એક કવિતાની કડી લખું છું એમાં સમજી જાશો.

पोलिस लाइनमे  पानीका ज़घड़ा  होता था मेरे भाई
दलपतरामने  भानुमतिकी  नलसे डॉल हटाई। …. संतोभाई
रणचंडी  बन भानुमतीने  अपनी डॉल उठाई
दलपतरामके सरमे ठोकी  लहू लुहान होजाइ   ….  संतोभाई

         એક વખત  ડી એસ પી એ  પોલીસની બાયડીયોની પાણીના ભરેલાં  બેડાં માથા ઉપર મુકીને  દોડવાની હરીફાઈ રાખેલી.  એમાં ભાનુ અમને ખબર વિના નામ નોંધાવી  આવી.  દીકરાઓએ અને મેં હરીફાઈમાં  ન ઉતારવા માટે સમજાવી  પણ  એ કોઈનું માની નહિ ને વટથી  બોલી કે  હું હરીફાઈમાં ઉતરીશ અને પહેલો નંબર લાવીશ .

पानी भरकर बर्तन सरपर  दोडकी  हुई  हरीफाई
जवां लड़कियां पीछे रह गई  भानु पहली आई। …. संतोभाई

ભાનુમતીએ બહુ ઝઘડા કરેલા છે. કેટલાક લખવા? ભાનુમતીની આ વાતો વાંચીને આપને એમ થશે કે  હું એનાથી થરથર ધ્રુજતો  હોઈશ, પણ નાના રામનું નામ લ્યો એના માબાપે  એને પતિને પરમેશ્વર માનવો  એ શીખવ્યું તું ને બીજુ કારણ  એ કે એણે મારા મારફાડના ઝઘડા વિષે સાંભળીયુ હોય ને. ભાનુમતીએ બહુ ઝઘડાળું હતાં ઇ વાત સાચી પણ ઇ ખાલી ઝઘડાળું નો’તી સાથે ઇ પ્રેમાળેય હતી.
પછી એ અમેરિકા આવી. અમેરિકન માતાથી જન્મેલો મારો ભત્રીજો  વિક્રમ એને બહુજ પ્રેમ કરતો એ ભાનુને  “મામ” કહેતો (સામાન્ય રીતે અમેરિકન બાળકો  પોતાની મા ને લાડમાં મામ  કહેતા હોય છે) અને એની માને “મમ્મી” કહેતો. ભાનુએ મારા મોટા દીકરાની સાથે અમદાવાદમાં ભણતો શરદ પટેલની  બેનના  બાળકોના બેબી સીટરનું  કામ કર્યું  ત્યારે એનો દોઢેક વરસનો દીકરો  ભાનુમતીનો એટલો   બધો હેવાયો થઇ ગએલો કે એની  મા  કામ ઉપરથી આવીને એને રમાડવા જાય તો  એ દોડીને ભાનુમતીના ખોળામાં  ઘુસી જાય. દીકરાની મા પ્રફુલ્લાબેન કહે  ભાનુબેન એને ખોળામાંથી ઉઠાડી મુકો.  ભાનુ કહે મારા ખોળામાં આવેલને હું ધક્કો નો મારું.  તારે લઈ જાવો હોય તો તું ખેંચીને લઈ જા. એક દિવસ પ્રફુલ્લાબેનને  કહેવું પડ્યું કે ભાનુબેન….હવે તો મારો દીકરાને મારો રહેવા દ્યો.

        વખતને જતા વાર નથી લાગતી. ઈ નાનેરો છોકરો મોટો બની ડોક્ટર બની ગયો. જે દિવસે તે પરણ્યો  તે વખતે તેના બાપ રમેશભાઈ એ ભાનુને કંકોત્રી મોકલી તી. એમાં લખ્યું હતું “બા તમારો દીકરો પરણે  છે .”

      આ વાતને પણ વરસો વીતી ગયાં. ભાનુ બીમાર થઇ ગઈ. એ વખતે અમે એરિઝોનામાં  રહેતાં  હતાં  એના ડાયાબીટીશે  ખુબ જોર પકડ્યું. એમાં એ  બહુ નિર્બળ થઇ ગઈ. જાતે ચાલી શકે નહિ કે જાતે ખાઇ શકે નહિ. અગિયાર મહિના મે સેવા કરી. હું એના કહેવા પ્રમાણે નવડાવું ભગવાનને દીવાબત્તી કરી દઉં. પછી એ બોલે  હવે મારી  પૂજા  કર્યા કરો છો તો હવે સીનીયર  સેન્ટરમાં જાઓ  ન્યાં  ઘણીયે રંડકયું  અથડાશે  એની  પૂજા કરો. પછી તો,

दो हज़ार सात अगस्तकी जब दूसरी तारीख आई
इस फानी  दुनिया को  छोड़के भानुने  लीनी विदाई   …   संतोभाई

       ભાનુમતીના કહેવાથી  અમે એનું માન  રાખ્યું  અને એના મૃત શરીરને દાનમાં આપી દીધું.

“ સિત્તેર વરસનો સાથ  ભવમાય  ભુલાશે નઈ
સાચો હતો સંઘાથ  ઈ હવે માણેક વેર્યે નઈ  મળે.”

भानु भानु पुकारू में  मनसे पर,
भानु आ नहीं सकती  जन्नतसे
भानु के वियोगमे जुरता रहेता

यह भानु का  हिम्मत – ‘आता’

દીકરા માટે ખાસ કરીને માતા બહુ ભોગ આપે છે . પણ દીકરો ?

હું અંબાજી  પોલીસ સ્ટેશનમાં  નોકરી કરતો હતો  .ત્યારની આ વાત હું કરું છું  .અંબાજી પોલીસ સ્ટેશનની થોડી ઘણી વાત મેં ક્યાંક કરેલી પણ છે  .
અહી  હું  ખુબ ખુશ  હતો  .મારો પગાર તો એમને એમ પડ્યો રહેતો  .અહી બસો એક પારસી સજ્જનની હતી  ,  જે  અંબાજી અને આબુ રોડ   વચ્ચે દોડતી  ,અને  થોડાક બીજે સ્થળે પણ જતી  .આ પારસી પાસે કેટલીક  ટેક્ષિઓ  પણ હતી  અદના પોલીસ માટે પણ જો જરૂર હોયતો  ફ્રિ ટેક્ષિઓ  મળતી  બસમાં પણ પોલીસો   અને તેનાં સગાં   સબંધીઓ  મફતમાં મુસાફરી કરતાં  ,  દરરોજ  બ્રાહ્મણો ને જમવાનું  યાત્રાળુઓ  કે જેણે અમુક  બ્રાહ્મણોને
જમાડવાની  માનતા માની હોય એના તરફથી મળતું  , દાંતા રાજ્યને  ભારત ગણતંત્ર માં  જોડાયું એને થોડોક્જ  સમય થએલો   .
પોલીસોને રહેવાની સગવડ ન હોવાથી  મારા જેવા અમદાવાદલી  શહેરથી  કે એવા બીજા શહેરોથી બદલી થઈને આવેલા  પોલીસો ધર્મશાળામાં રહેતા હું રહેતો એ શર ઢ વ  વાળી ધર્મ શાળા હતી   . મારી સાણંદ માં  રહેતી  ઓળખીતી બેનનો ભાઈ   બલદેવ  મુંબઈ વાળી  ધર્મ શાળાનો વહીવટ કરતો  .બલદેવ બ્રાહ્મણ હતો  એણે બીજા બ્રાહ્મણોને  વાત કરી કે   અમદાવાદથી આવેલા પોલીસોમાં હિંમત  લાલ  છે તે બ્રાહ્મણ છે  .માટે એ અને એનું કુટુંબ   આપણે  જમીએ એ રીતે એ પણ જમે  એવો બંદોબસ્ત  કરીએ  .
પછીતો બાપુ મને દરરોજ   ચુચ્વતા  ઘી વાલા લાડવા    જમવા  માટે  મળવા  લાગ્યા   . થોડા દિવસો પછી બ્રાહ્મણો મારી ઈર્ષા  કરવા લાગ્યા  .તેઓએ બલદેવને કીધું  .પોલીસને  પેધાડ્યો  સારો નહિ  ,માટે હવેથી એને   જમવા માટે બોલાવવો નહિ  . બલદેવે  મને   બ્રાહ્મણોની  ઈર્ષાની  વાત કરી   . પછી મેં  બ્રાહ્મણ  ભાઈઓને  એવો ચમત્કાર બતાવ્યો કે   તેઓ મને કાકા  કહીને જમવા બોલાવવા માંડી ગયા  .
એક દિ મને વિચાર આવ્યો કે  અહી મારો ભાઈ અને મારા માબાપ   અહી આવે તો એ પણ  થોડા  દિવસ જલસો કરી જાય  . મેં ઘરે કાગળ લખ્યો અને  કીધું કે તમે અહી આવો અને સાથે રંભી  બેન અને બીજા જે કોઈ આવે એને બધાને તું તેડતો આવજે એવું મેં મારા ભાઈને કીધું  .રમ્ભી બેન  એ મારી ફોઈની દીકરી બેન થાય  એના માબાપ  રમ્ભી બેન જયારે બે વરસની હતી ત્યારે  મૃત્યુ પામેલાં  એટલે રમ્ભી બેનનો ઊછેર મારા માબાપે કરેલો  .અને પછી યોગ્ય ઉમરે તેને સારું સાસરું પણ  ગોતી આપેલું  .
મારી મા  મારો ભાઈ  રમ્ભી બેન અને એનો દીકરો બાબુ કે જેની ઉમર પાંચ વરસની હતી  .એ બધા અંબાજી આવ્યાં   .મને એ લોકોએ પોતાના આગમનનો  કાગળ લખેલો પણ મને મળેલો નહિ  એટલે હું એને આબુરોડ લેવા જઈ  શક્યો નહિ   . અંબાજી આવવા માટે બસની ટીકીટ લેવા  મારો ભાઈ ટીકીટ ઓફિસે ગયો  .
મારા ભાઈનો  ચહેરો મારા ચહેરાને  ઘણો મળતો છે  . ટીકીટ બાબુએ મારા ભાઈને પૂછ્યું  તમે હિંમત લાલ  નાં ભાઈ છોને  ?ભાઈ કહે  હા એટલે  ટીકીટ બાબુ કહે તમારે કોઈને ટીકીટ લેવાની  જરૂર નથી  .  એમ કહી એ પોતે જાતે બસની આગળની સીટ ખાલી કરાવી  મારા ભાઈ વગેરેને બેસાડી ગયો  .પહાડી  ખર બચડો  રોડ હોવાથી  પાછલી  સીટ વાળાઓને  જરા તકલીફ થતી હોય છે  .
આ વખતે  અંબાજીમાં મુંડિયા વેરો લાવતો  માથા દીઠ  બે રૂપિયા  વેરો હતો  . અંબાજી ઉતર્યા પછી  મુન્ડકા  વેરો ઉઘરાવ નાર  નટવર લાલે મુન્ડકા વેરો ન લીધો અને બધાંને  મારે ઘરે મૂકી ગયો  . આ વખતે મારી મા  બોલ્યાં  મારા ભાઈને કીધું  જોતો ખરો ભાઈએ  ક્યાંનું ક્યા માથું કાઢ્યું  ? ભાઈ બોલ્યો  મા   મારો વારો હજી વાહે છે  . અને   ભાઈનો  વારો આવ્યો ત્યારે મા  ને   અમેરિકા  પુગાડ્યા   .
મારો ભાઈ  ,રમ્ભી બેન  એનો દીકરો બાબુ  અને મા  અને મારો દીકરો  હરગોવિંદ  કે જે હાલ ઈન્ટરનેટ રેડિયો ઉપર  ભારતીય સંગીત  રવિ મંગલ અને ગુરુ  પીરસે છે  .
આબુ ઉપર હાલવાનું ખુબ  હતું  . બે વરસનો હરગોવિંદ  કૂદતો જાય  , દોડતો જાય  અને રમત રાડા  કરતો જાય  જયારે બાબુને   ભાઈ   મા  અને  રમ્ભી  બેન વાર ફરતા   તેડતા જાય  . આ વખતે રમ્ભી બેન બોલેલાં  કે  દીકરો સ્વર્ગમાં  તો જ્યારે લઇ જાય ત્યારે પણ હમણાં  નરકમાં  નાખે છે  .
રમ્ભી બેનના પાંચ દીકરા અને એક દીકરી  પાંચેય દીકરા  વેપાર ધંધો કરે    અને બાંટવા કુતિયાણા  અને ભડ  માં વસે  દીકરી તેના પતિ સાથે મુંબઈ રહે  મુંબઈ એનો પતિ  સારા પગારથી  વેપારી ભેગી નોકરી કરે  એક વખત  મોટા દીકરા એ રમ્ભી બેનને કીધું કે  બેન ના પૈસા બેન્કમાં પડ્યા   છે  .એમાં કંઈ  બહુ વ્યાજ નો આવે  જો મને પૈસા આપે તો હું વધારે વ્યાજ આપું   રમ્ભી બેને  દીકરી જમાઈને  સમજાવ્યા અને  મોટા દીકરાને પૈસા અપાવ્યા  . પછી દીકરીને  પૈસાની  જરૂર   પડી ત્યારે  માને કીધુકે તું હવે મને  ભાઈ પાસેથી પૈસા અપાવ   .રમ્ભીબેને એના  દીકરાને  બેનને પૈસા  આપી દેવાની વાત કરી ભાઈએ કી ધુ કે  હાલ હું બહુ નાણાં  ભીડ ભોગવું છું એટલે  હાલ મારી પાસેથી પૈસા  નીકળે   એમ નથી  , પછી રમ્ભી બેન નાના દીકરા  પાસે ગઈ કે જે દીકરો  આબુમાં સાથે હતો  . એને પૈસા ભાઈને પૈસા બેનને પાછા આપી દેવા  ભાઈને સમજાવવા વાત કરી  .  બાબુ  ધમકાવવા જેવી ભાષા  બોલવા લાગ્યો  .કે  બેન પાસેથી ભાઈને  પૈસા  તે  અપાવ્યા ત્યારે મને  તે  પૂછ્યું તું  ? વગેરે ઘણા અણગમતા  શબ્દો બોલ્યો  . એટલે વિધવા અભણ માને લાગી આવ્યું  એટલે  નાના દીકરા બાબુની  પ્રોપર્ટીમાં  કુવો હતો એમાં પડીને પ્રાણ તજી દીધા   . રામ બોલો ભાઈ રામ   
બાબુથી મોટો દીકરો  છે એ   બે માળના  ડેલીબંધ વિશાળ  મકાનમાં રહે છે  ફળીયામાં  પાણી માટે ડંકી પણ છે  .આ ડંકી માં  પાણી ભરવા  બાજુના ઝૂપડ પટ્ટી વાળા આવે  એક  કાટિયા વરણ નો જુવાન દીકરો પણ પાણી ભરવા આવે  એમાં  રમ્ભી બેનના દીકરા કે જે મકાન માલિક છે  .એની મોટી દીકરીને આ  જુવાન સાથે પ્રેમ થઇ ગયો  .ઉમરલાયક દીકરી આ છોકરા સાથે  રહેવા જતી રહી  .  આ બાબત છોકરાના માબાપે  છોકરાને કીધું કે  તે આ જે તુલસી ક્યારામાં પગ મુક્યો એ અમને નથી ગમતું  .પણ થોડા મહિનામાં બધું થાળે પડી ગયું   . છોકરી  છોકરાની માને સાસુ સમજીને પગે લાગે તો છોકરાની માં બોલે   દીકરી તું ભામણ ની  દીકરી તું અમને પગે લાગે તો અમે પાપમાં પડીએ  .   છોકરીને પોતાને ઘરે લાવવા માટે   છોકરીના બાપે એક માથા ભારે  માણસને વાત કરી  એણે  ખુબ પૈસા લઈને  છોકરીને પાછી એના બાપને ઘરે પહોંચાડી દીધી  .આ છોકરીથી નાની બેનો ઘણી હતી  . એનું ક્યાય  સગપણ થાય નહિ  . એટલે મોટી છોકરી જે  કાટિયા વરણ  દીકરા સાથે જતી રહેલી  એ બિચારીને  મેણાં  સાંભળવા પડે  . એટલે કંટાળીને  આ અભાગણી  છોકરીને આપઘાત કરવો પડ્યો  . આ છોકરીનો એક ભાઈ  સગા મામાની દીકરીના પ્રેમમાં પડ્યો  . બંનેના માબાપે  છોકરા છોકરીને  હેરાન પરેશાન કરી મુક્યા  .
અમારી બાજુ આયર , મેર રબારી,  વાઘેર , વગેરે ઘણી જાતિઓમાં  મામાની દીકરી  સાથે કાયદેસર  લગ્ન થતા હોય છે  .
પણ આ ઉંચી ગણાતી  જાતિયો  આવા લગ્ન માન્ય નથી રાખતા  .
એક દિવસ કંટાળીને  બંને જણાએ  ટ્રેન નીચે પડતું મૂકી  જીવન દોરી ટૂંકાવી લીધી  .
પ્રેમના  પ્રાગ  વડ   હેઠ  કૈક  પ્રિતાલું  પોઢી ગયા
કોક રોતલ રડતા ર્યા  ભૂંડે મોઢે  ભુદરા

अब जंगे युरुप ख़त्म हुवा अब जपान बाकी है उसको हम मिन्टोमे कुचल देंगे .

મિલ્ટ્રીમાં   મને સખત મહેનતનું કામ સોંપ્યું હતું એ વાત  હું લખી ચુક્યો છું  .પથ્થરિયા કોલસા તોડવાનું કામ  તો કેટલુંક  હોય  ,એ બંધ કર્યા પછી  મને ફક્ત સખત મહેનત કરાવવાના હેતુથી  તીકમ થી જમીનમાં  ઊંડો ખાડો ખોદવાનું કામ સોંપ્યું  . તેઓના કહ્યા પ્રમાણેનો  ખાડો ખોદાય જાય એટલે  એ ખાડો પૂરી દેવાનો અને એના ઉપર પાણી છાંટી ગોઠણ ભેર થઈને  લાકડાના ચોરસાથી ખાડો દબાવવાનો  અને પછી બીજો ખાડો ખોદવાનો  અને એને પૂરીને એના ઉપર પાણી છાંટીને દબાવવાનો  પછી પ્રથમનો ખાડો જે પાણી નાખીને દાબીને  તૈયાર કર્યો હોય  . અને સુકાઈ ગયો હોય  ,એને ફરી ખોદવાનો  આમ ગધા મજુરી કર્યા કરવાની  .આમ  બે મહિના જેટલો સમય કામ કર્યું હશે  . હું ન થાક્યો પણ ઓફિસરો થાક્યા  ,એટલે મને જે હું પ્રથમ કામ કરતો  સ્કુલે જવાનું વગેરે  કરતો હતો  ,એ કામ સોંપ્યું  . અને માસ્તરોને કીધું કે એ ભણે તો ભલે ન ભણે તોપણ ભલે એની સાથે તમારે લમણાઝીક  કરવાની નથી  . પણ પરિણામ એ આવ્યું કે  મને કોઈ બોલાવે પણ  નહી  માસ્તરતો ઠીક પણ   સાથી મિત્રો પણ ન બોલાવે  .મેતો મારે નહિ અને ભણાવે પણ નહિ  .એવી મારી દશા થઇ  . હું સખત મહેનતથી  નોતો  કંટાળ્યો  એટલો આ પરીસ્થિતિથી  કંટાળી ગયો  . આ વખતે મને ગાલિબનો શેર  યાદ આવ્યો  . એ એની માશુકને કહે છે કે
बोसा न दिजे न दीजिये  दुशनाम ही  सही
आखिर जुबां तो रखते हो गर दहा नहीं 
મતલબકે  તું મને ચુંબન  ન કર તો કંઈ નહિ  છેલ્લી બાકી ગાળો  દે  આમ મારી તું ઉપેક્ષ કરે છે  એ મને નથી  ગમતું  મોઢું ન હોય તો  કંઈ  નહિ  ,તારા ડાચામાં  જીભ તો છેને  ગાળો દે પણ મારી ઉપેક્ષા ન કર  .
આવું આવું થોડા દિવસ ચાલ્યું  ,અને સમાચાર મળ્યા  કે  જર્મનીના  જુવાનોને  રશિયાનો બરફ ભરખી ગયો  ,પછીતો ઉત્સવ મનાવ્યો રજા  પડી
ખાવા પીવાના  જલસા થયા   , એક જમાદાર તરીકે ઓળખાતો ડોગરા રાજપૂત હતો  . તેને ભાષણ કર્યું કે   ,
अब जंगे युरुप ख़त्म हुवा  अब हमारी सामने  जपान है  उसको तो हम  मिनटोंमे  कुचल देंगे  . એક વાત રમુજી જેવી કરી દઉં   એક જવાને એક ઓફિસરને મારી  તરફ  આંગળી  ચીંધીને  પૂછ્યું  . साब इसका नाम  सिकन्दरलाल  जटाशंकर  जोशी है  ऐसा नाम कभी हो सकता है ? હવે ઓફિસર કહે કે તારી વાત સાચી છે  .એવા નામ હોય એ નવાઈ કહેવાય  .એમ કહેવામાં પોતાની મોટાઈને આંચ આવે  એટલે પોતે બહુ જાણકાર છે  .અનુભવી છે  . એવું દેખાડવા  એ બોલ્યો  . हां ए  लोक की  जातिमे ऐसे नाम होते है  .પછી આપણે  સહુ જાણીએ છીએ એમ જાપાનના  નાગાસાકી અને  હિરોશીમા  શહેર ઉપર  અણુ  બોમ્બ ઝીકાણાં  અને જાપાને ધોળો વાવટો  ફરકાવી  શરણાગતિ  સ્વીકારી અને  બીજું વિશ્વ યુદ્ધ સમાપ્ત થયું  .પછી  મારા જેવા નકામાં લાગતા  જવાનોને  પાણીચું આપ્યું  .અને રેલ્વે વારંટ  આપી  .  અને છુટા કર્યાનું સર્ટિ ફિકેટ  આપી  વિદાય કર્યા  . મારા વોરંટમાં  પોરબંદરની ટીકીટનું  લખી આપ્યું  .કેમકે મેં મારું ખોટું સરનામું પોર બંદર   આપેલુ   . હું જેતલસરથી  પોર બંદરની  ગાડીમાં ન બેસ્તાં  સરાડીયા જતી ગાડીમાં બેસી ગયો  . હું ઘરે આવું છું એવા ઘરે સમાચાર આપવાનો મને ટાઈમ  નોતો  મળી શક્યો  .એટલે હું ઓચિંતો  મિલ્ટ્રી ના યુનિફોર્મ માં   ઘરે પહોંચ્યો  . અને  ઘરનાં  સહુ હરખાઈ ગયાં  મારી વાઈફ સૌથી   વધુ હરખાણી  એના માટે તો  घर आया मेरा परदेशी  प्यास बुझी मेरी अखियाँ की  .અને પછી લાપશીના  આંધણ દેવાણા  મારી માએ  ભાનુંમાંતીને કીધું  તું તારા ધણી પાસે બેસ   હું રસોઈ કરું છું   . માએ  ફૂંક મારો તો ઉડી  જાય એવી લાપશી બનાવી  ,  લાપશી    બનાવવી  એ પણ એક કળા છે  . પાપડની ખીચી  જેવી લોચા જેવી ન હોય  . ખુબ  ત્રામ્બડીની  ધારે ઘી પીરસ્યું  .અને  જમી પરવાર્યા પછી  भानुमतीने नई  चादर बिछा दिया
शादीकी पहली रातका  एहसास करा दिया  .અને પછી  .પહેલો પહોરો  રૈન રો  દીવડા ઝાકમ ઝોળ
પીયુ કાંટાળો  કેવડો  અને ધણય   કંકુની  લોળ
બીજો પહોરો રૈનરો   વાધ્યા  હેત સનેહ
ધણ  ત્યાં ધરતી થઇ રહી  અને પીયુ અષાઢો  મેહ  .
ત્રીજો પહોરો રૈનરો  ઊંઘાણાં   સોણલાં  સાથ  વાલમને     વળગી જઇ  ધણએ   ભીડાવી બાથ
ચોથો પહોરો રૈનરો  બોલ્યા  કૂકડ કાગ
 ધણ  સંભારે  પોલકું અને પીયુ સંભારે  પાઘ  ..
ભાનુમતી બોલી તમે મને છોકરું કરી દીધું  .  અને પછી નવ  દસ મહિના થયા ,    એક દિ  ભાનુમતી પાણીનું   બેડું કે એવું કોઈ વજન  ઉપાડીને  ઘરે આવી  અને માને  વાત કરી કે    મા  મને પેટમાં દુ :ખે છે  . માએ  કીધું તુને  પ્રસુતિની પીડા થતી હશે  .   એમ કહી માએ  ખાટલો  ઢાળી  દીધો  . અને કીધું કે જા તું આરામ કર  અને માએ  ડેલીએ  મારા બાપાને ખબર આપ્યા કે  સુયાનીને લઈને જલ્દી ઘરે આવો  બાપા સુયાણી  મલીમાં  ભાટુને   લઇ આવ્યા  .   ઘરે આવ્યા ત્યાં તો  દીકરાનો જન્મ થઇ ગયેલો  અને તે “કુંવા  કુંવા ” કરતો ભાનુમતીના  પડખામાં પડ્યો તો  . અને
અષાઢે  માંડી એલીયું  વાદળ  ચમકી  વીજ   , ભાનુમતી એ  દીકરો જન્મયો આવી અષાઢી બીજ   . આ  દીકરો  અષાઢી બીજ અને જુલાઈની  પહેલી તારીખે જન્મ્યો છે  .અને હાલ  ન્યુ જર્સીના રટગર   યુની વર સીટીથી ઇન્ટર નેટ ઉપર  ભારતીય સંગીત પીરસે છે  અને દેવ  જોશી નાં નામે જાણીતો છે  .   

ક્રૂરતાનો બદલો ક્રુરતાથી લીધો

એક  યહુદીનો  રાબાઈ  અને એક હિન્દુનો ધર્મ ગુરુ  , યહુદીનું નામ મોજીસ  ,અને હિન્દુનું  નામ  ઉર્ધ્વ  , બંને વચ્ચે  ગાઢી  મિત્રતા    ,બંનેના  કુટુંબ  પડોશમાં રહે  ,એટલે નાનપણથીજ   ,મોજીસ અને ઉર્ધ્વ વછે પાકી દોસ્તી  .ઉર્ધ્વ આભેદ છેટ્માં જરાય માનતો નહિ
બંને એક બીજાના ઘરે જ્મી  લ્યે  .ફરક એટલોકે મોજીસનું કુટુંબ  માંસાહારી અને ઉર્ધ્વનું કુટુંબ શાકાહારી  એટલે જમવામાં  કાળજી રાખવી પડતી  . ઉર્ધ્વ ની વિશિષ્ટ પ્રકારની ચાલવાની ઢબ હતી  .માણસ સાઈકલ ઉપર જતો હોય  ત્યારે એનું શરીર ઊંચા નીચું  નોથાય  પણ  પેદલ ચાલનારનું શરીર ઊંચા નીચું થાય ખરું  .પણ આ ઉર્ધ્વની  ચાલ એવી કે એ ચાલતો જતો હોય  તોય સાઈકલ ઉપર જતો હોય એવું લાગે  . બીજું ઉર્ધ્વ નાનો હતો ત્યારે એવી વાતો કરતો કે  હું જ્યારે મોટો થઈશ ત્યારે મારા બાપા પહેરે છે  .એવી પંડિત જેવી પાઘડી પહેરીશ  ,
સમયને જતા વાર લાગતી નથી  .બંને જણા મોટા થયા  ,ધંધાર્થે   જુદે જુદે  ઠેકાણે રહેવા જતા રહ્યા  . મોજીસના લગ્ન થઇ ગયાં   ,મોજીસ એક દીકરાનો બાપ થઇ ગયો  .અને એવી રીતે ઉર્ધ્વ પણ બાળ બચ્ચાં  વાળો  ગૃહસ્થી થઇ ગએલો  .ઉર્ધ્વ વિરમગામ પાસેનાં નાનાં ગામડામાં રહે  .અને મોજીસ  અમદાવાદ રહે  .સંજોગો એવા હતા કે ત્રીસ ત્રીસ વરસનાં વાણાં વાઈ ગયાં  પણ એક બીજાને મળવાનો  મોકો મળેલો નહિ કે પત્ર વહેવાર પણ થએલો નહિ  .
એક વખત ઉર્ધ્વ ને લગ્ન પ્રસંગે નડિયાદ જવાનું થયું  ,એટલે એ નડિયાદ જવા માટે બસમાં બેસીને રવાના થયો   .વચ્ચે અમદાવાદ  બસ ઉભી રહી અચાનક મોજીસે  ઉર્ધ્વ ને જોયો  .એની ચકરી પાઘડી અને ચાલ ઉપરથી   મોજીસે ઓળખી લીધો કે આ ઉર્ધ્વ છે  .મોજીસ ઉર્ધ્વને એકદમ ભેટી પડ્યો  .ઉર્ધ્વ હેબતાઈ ગયો કે આ કોણ મને બાથે વળગી ગયો  .પછી  એક બીજા વચ્ચે ઓળખાણ  થઇ  મોજીસે ઉર્ધ્વને  કીધું  કે હવે મારે ઘરે ચાલ  ઉર્ધ્વ કહે મારે નડીયાદ જવું બહુ જરૂરી છે  .માટે હાલ હું તારે ઘરે નહિ આવી શકું  ,વળી કોઈ વખત  તારે ઘરે હું ખાસ આવીશ  . મોજીસ કહે પછીની વાત પછી પણ આજ તુને હું મારે ઘરે લઇ જવા વગર  રહેવાનો નથી   . તું જોતો ખરો મારો પાંચ વરસનો દીકરો  સેમસન  તુને જોઇને કેટલો વધો રાજી થશે  .સેમસનને તો મહેમાન બહુજ ગમે છે  .એ મેમાન ને જોઇને એની વાહે વાહે ફરે છે  .જમવા પણ એના ભેગો બેસી જાય છે  .
મોજીસના આગ્રહને આધીન થઇ  .ઉર્ધ્વ મોજીસને ઘરે ગયો  .મોજીસની વહુએ લીંબુ વરીયાળી  નાખીને  શરબતનો મોટો ગ્લાસ ભરીને ઉર્ધ્વને
પીવા આપ્યો   . પછી પોતે રસોઈ તૈયાર કરવા રસોડામાં ગઈ  .સેમસન ઉર્ધ્વના ખોળામાં બેસી જાય એની ચકરી પાઘડી પોતાના માથા ઉપર મૂકી દ્યે  .ઉર્ધ્વને  સેમસનની આવી હરકતોથી કંટાળો આવતો હતો પણ તે કંઈ બોલી શકતો નોતો   .પણ ઉર્ધ્વને  સેમસન ઉપર ઘણી ખીજ ચડતી હતી  ,
પછી મોજીસની વહુએ  સૌ  ને  જમવા બોલાવ્યા  .સેમસન ઉર્ધ્વ ના ભાણા  માં જમવા બેસી ગયો  .શીરો પૂરી અને ભીંડાનું શાક પીરસાઈ  ગયું  .અને ભજીયાં  ગરમ ગરમ મોજીસની વહુ પીરસતી જતી હતી  .સેમસન શીરો ઝડપથી ખાવા માંડી ગયો  .ઉર્ધ્વનો ખાવાનો વારોજ આવવા નાદે   ઉર્ધ્વ સેમસન ઉપર ની દાઝથી સમ સમી  ગયો હતો  .એક વખત ગરમા ગરમ ભજીયાં  આવ્યાં   .ઉર્ધ્વે સેમસનનો  હાથ પકડીને ગરમ ભજીયાં  ઉપર મસળવા માંડ્યો  .સેમસન ચીસો પાડવા માંડ્યો  કે મારો હાથ મેમાન કાકાએ દ્ઝાડ્યો  .પોતાના વહાલા દીકરાની કરુણ ચીશોથી  મોજીસ અને એની વહુનું હૃદય વલોવાય ગયું  . બંનેને ઉર્ધ્વ ઉપર બહુ ગુસ્સો આવ્યો  .એને ઉર્ધ્વના બંને હાથ બાંધી કકળતા  તેલમાં  ઘાલવા ગયાં  ઉર્ધ્વ કરગરવા માંડ્યો કે  હું તમારી ગાય છું  મને માફ કરી દ્યો  .મોજીસ બોલ્યો અમે હિંદુ નથી  ,અમે તો ગાયને ખાઈ જવા વાળા  છીએ  ગમે તેમ તોય તું મારો મિત્ર છે એટલે તુને મારી નહિ નાખું પણ તે મારા દીકરાનો એક હાથ દજાડ્યો છે એટલે અમારા શાસ્ત્ર પ્રમાણે  કોઈ તમને આંદ્ગલીનો ખોદો  મારે તો  તેનું કાંડું કાપી નાખવું  .તમારો કોઈ એક માણસ મારી નાખે તો તમારે એના દસ માણસો મારી નાંખવાં  .એમ કહી મોજીસે  ઉર્ધ્વ નાં બંને હાથના પંજા કકળતા તેલમાં બોળી  દીધા  . અને પછી ઉર્ધ્વને કીધું  બોલ તુને તારે ઘરે મૂકી જાઉં કે નડિયાદ   તું મારો  મિત્ર  છે અને રહેવાનો છો  આતો તે મારા અભોર બાળકને  ક્રુરતાથી દજાડ્યો  એનો મેં એક નાનકડો બદલો લીધો છે  .

બાળકનો એક હાથ દજાડ્યો ,બાળકના બાપે બાળક દઝાડ નારના બે હાથ દઝાડીને બદલો લીધો .

DSCN0968DSCN0959

એક  યહુદીનો  રાબાઈ  અને એક હિન્દુનો ધર્મ ગુરુ  , યહુદીનું નામ મોજીસ  ,અને હિન્દુનું  નામ  ઉર્ધ્વ  , બંને વચ્ચે  ગાઢી  મિત્રતા    ,બંનેના  કુટુંબ  પડોશમાં રહે  ,એટલે નાનપણથીજ   ,મોજીસ અને ઉર્ધ્વ વછે પાકી દોસ્તી  .ઉર્ધ્વ આભેદ છેટ્માં જરાય માનતો નહિ
બંને એક બીજાના ઘરે જ્મી  લ્યે  .ફરક એટલોકે મોજીસનું કુટુંબ  માંસાહારી અને ઉર્ધ્વનું કુટુંબ શાકાહારી  એટલે જમવામાં  કાળજી રાખવી પડતી  . ઉર્ધ્વ ની વિશિષ્ટ પ્રકારની ચાલવાની ઢબ હતી  .માણસ સાઈકલ ઉપર જતો હોય  ત્યારે એનું શરીર ઊંચા નીચું  નોથાય  પણ  પેદલ ચાલનારનું શરીર ઊંચા નીચું થાય ખરું  .પણ આ ઉર્ધ્વની  ચાલ એવી કે એ ચાલતો જતો હોય  તોય સાઈકલ ઉપર જતો હોય એવું લાગે  . બીજું ઉર્ધ્વ નાનો હતો ત્યારે એવી વાતો કરતો કે  હું જ્યારે મોટો થઈશ ત્યારે મારા બાપા પહેરે છે  .એવી પંડિત જેવી પાઘડી પહેરીશ  ,
સમયને જતા વાર લાગતી નથી  .બંને જણા મોટા થયા  ,ધંધાર્થે   જુદે જુદે  ઠેકાણે રહેવા જતા રહ્યા  . મોજીસના લગ્ન થઇ ગયાં   ,મોજીસ એક દીકરાનો બાપ થઇ ગયો  .અને એવી રીતે ઉર્ધ્વ પણ બાળ બચ્ચાં  વાળો  ગૃહસ્થી થઇ ગએલો  .ઉર્ધ્વ વિરમગામ પાસેનાં નાનાં ગામડામાં રહે  .અને મોજીસ  અમદાવાદ રહે  .સંજોગો એવા હતા કે ત્રીસ ત્રીસ વરસનાં વાણાં વાઈ ગયાં  પણ એક બીજાને મળવાનો  મોકો મળેલો નહિ કે પત્ર વહેવાર પણ થએલો નહિ  .
એક વખત ઉર્ધ્વ ને લગ્ન પ્રસંગે નડિયાદ જવાનું થયું  ,એટલે એ નડિયાદ જવા માટે બસમાં બેસીને રવાના થયો   .વચ્ચે અમદાવાદ  બસ ઉભી રહી અચાનક મોજીસે  ઉર્ધ્વ ને જોયો  .એની ચકરી પાઘડી અને ચાલ ઉપરથી   મોજીસે ઓળખી લીધો કે આ ઉર્ધ્વ છે  .મોજીસ ઉર્ધ્વને એકદમ ભેટી પડ્યો  .ઉર્ધ્વ હેબતાઈ ગયો કે આ કોણ મને બાથે વળગી ગયો  .પછી  એક બીજા વચ્ચે ઓળખાણ  થઇ  મોજીસે ઉર્ધ્વને  કીધું  કે હવે મારે ઘરે ચાલ  ઉર્ધ્વ કહે મારે નડીયાદ જવું બહુ જરૂરી છે  .માટે હાલ હું તારે ઘરે નહિ આવી શકું  ,વળી કોઈ વખત  તારે ઘરે હું ખાસ આવીશ  . મોજીસ કહે પછીની વાત પછી પણ આજ તુને હું મારે ઘરે લઇ જવા વગર  રહેવાનો નથી   . તું જોતો ખરો મારો પાંચ વરસનો દીકરો  સેમસન  તુને જોઇને કેટલો વધો રાજી થશે  .સેમસનને તો મહેમાન બહુજ ગમે છે  .એ મેમાન ને જોઇને એની વાહે વાહે ફરે છે  .જમવા પણ એના ભેગો બેસી જાય છે  .
મોજીસના આગ્રહને આધીન થઇ  .ઉર્ધ્વ મોજીસને ઘરે ગયો  .મોજીસની વહુએ લીંબુ વરીયાળી  નાખીને  શરબતનો મોટો ગ્લાસ ભરીને ઉર્ધ્વને
પીવા આપ્યો   . પછી પોતે રસોઈ તૈયાર કરવા રસોડામાં ગઈ  .સેમસન ઉર્ધ્વના ખોળામાં બેસી જાય એની ચકરી પાઘડી પોતાના માથા ઉપર મૂકી દ્યે  .ઉર્ધ્વને  સેમસનની આવી હરકતોથી કંટાળો આવતો હતો પણ તે કંઈ બોલી શકતો નોતો   .પણ ઉર્ધ્વને  સેમસન ઉપર ઘણી ખીજ ચડતી હતી  ,
પછી મોજીસની વહુએ  સૌ  ને  જમવા બોલાવ્યા  .સેમસન ઉર્ધ્વ ના ભાણા  માં જમવા બેસી ગયો  .શીરો પૂરી અને ભીંડાનું શાક પીરસાઈ  ગયું  .અને ભજીયાં  ગરમ ગરમ મોજીસની વહુ પીરસતી જતી હતી  .સેમસન શીરો ઝડપથી ખાવા માંડી ગયો  .ઉર્ધ્વનો ખાવાનો વારોજ આવવા નાદે   ઉર્ધ્વ સેમસન ઉપર ની દાઝથી સમ સમી  ગયો હતો  .એક વખત ગરમા ગરમ ભજીયાં  આવ્યાં   .ઉર્ધ્વે સેમસનનો  હાથ પકડીને ગરમ ભજીયાં  ઉપર મસળવા માંડ્યો  .સેમસન ચીસો પાડવા માંડ્યો  કે મારો હાથ મેમાન કાકાએ દ્ઝાડ્યો  .પોતાના વહાલા દીકરાની કરુણ ચીશોથી  મોજીસ અને એની વહુનું હૃદય વલોવાય ગયું  . બંનેને ઉર્ધ્વ ઉપર બહુ ગુસ્સો આવ્યો  .એને ઉર્ધ્વના બંને હાથ બાંધી કકળતા  તેલમાં  ઘાલવા ગયાં  ઉર્ધ્વ કરગરવા માંડ્યો કે  હું તમારી ગાય છું  મને માફ કરી દ્યો  .મોજીસ બોલ્યો અમે હિંદુ નથી  ,અમે તો ગાયને ખાઈ જવા વાળા  છીએ  ગમે તેમ તોય તું મારો મિત્ર છે એટલે તુને મારી નહિ નાખું પણ તે મારા દીકરાનો એક હાથ દજાડ્યો છે એટલે અમારા શાસ્ત્ર પ્રમાણે  કોઈ તમને આંદ્ગલીનો ખોદો  મારે તો  તેનું કાંડું કાપી નાખવું  .તમારો કોઈ એક માણસ મારી નાખે તો તમારે એના દસ માણસો મારી નાંખવાં  .એમ કહી મોજીસે  ઉર્ધ્વ નાં બંને હાથના પંજા કકળતા તેલમાં બોળી  દીધા  . અને પછી ઉર્ધ્વને કીધું  બોલ તુને તારે ઘરે મૂકી જાઉં કે નડિયાદ   તું મારો  મિત્ર  છે અને રહેવાનો છો  આતો તે મારા અભોર બાળકને  ક્રુરતાથી દજાડ્યો  એનો મેં એક નાનકડો બદલો લીધો છે  .